Testosteron enantan a płodność męska

Mało kto wie, że testosteron enantan przez dziesięciolecia badano jako męski środek antykoncepcyjny. To właśnie te badania dostarczyły najdokładniejszych danych o tym, jak szybko egzogenny testosteron zatrzymuje wytwarzanie plemników i ile czasu potrzeba na powrót do normy. Redakcja wyjaśnia, dlaczego „męski hormon” może prowadzić do bezpłodności, co mówią dane WHO oraz jakie badania są potrzebne mężczyznom planującym ojcostwo.

Jak działa oś podwzgórze–przysadka–jądra

Wytwarzanie plemników reguluje kaskada hormonów. Podwzgórze impulsowo wydziela hormon uwalniający gonadotropiny (GnRH), w odpowiedzi przysadka wydziela hormon luteinizujący (LH) i folikulotropowy (FSH). LH zmusza komórki Leydiga w jądrach do wytwarzania testosteronu, a FSH wraz z wysokim miejscowym stężeniem testosteronu podtrzymuje spermatogenezę w komórkach Sertoliego.

Kluczowy moment — stężenie testosteronu wewnątrz jąder jest dziesiątki razy wyższe niż we krwi. Właśnie taki poziom miejscowy jest potrzebny do prawidłowego dojrzewania plemników. Testosteron wprowadzony z zewnątrz nie może go odtworzyć, ponieważ rozprowadza się po całym organizmie.

System działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Gdy poziom testosteronu we krwi jest wysoki, podwzgórze i przysadka „decydują”, że hormonu jest dość, i obniżają wydzielanie GnRH, LH i FSH. W rezultacie własne komórki Leydiga niemal przestają pracować, a testosteron wewnątrzjądrowy spada.

Powstaje paradoks: przy wysokim testosteronie we krwi jądra pozostają bez sygnału hormonalnego. Na zewnątrz przejawia się to zmniejszeniem ich objętości, a w spermiogramie — gwałtownym spadkiem stężenia plemników aż do ich całkowitego braku (azoospermii).

Lekcje z badań antykoncepcyjnych WHO

W 1990 roku w czasopiśmie Lancet opublikowano wyniki wieloośrodkowego badania Grupy Roboczej WHO. Zdrowi mężczyźni otrzymywali 200 mg testosteronu enantanu co tydzień jako metodę antykoncepcji. U około dwóch trzecich uczestników w ciągu sześciu miesięcy rozwinęła się azoospermia, a w tym okresie częstość ciąż w parach była bardzo niska.

Drugie badanie WHO (1996) wykazało, że do wyraźnej oligozoospermii — silnego obniżenia liczby plemników — spermatogeneza jest hamowana u zdecydowanej większości mężczyzn. Jednocześnie u części uczestników nie dochodziło do całkowitego zatrzymania, dlatego jako niezawodnego środka antykoncepcyjnego testosteronu w monoterapii tak i nie zarejestrowano.

Z tych danych wynikają dwa ważne wnioski dla praktyki. Po pierwsze, nawet „umiarkowana” według miary sportowej dawka enantanu może zatrzymać spermatogenezę. Po drugie, reakcja jest indywidualna: taka sama dawka u jednych wywołuje azoospermię, u innych — jedynie obniżenie parametrów.

Warto podkreślić, że testosteron nie jest niezawodnym środkiem antykoncepcyjnym: hamowanie nie jest gwarantowane i rozwija się z opóźnieniem kilku miesięcy. Nie można na nim polegać w zapobieganiu ciąży.

Ile trwa powrót do normy

Najczęściej cytowana analiza powrotu do normy to zintegrowana analiza Liu i współautorów (2006) w Lancet, która połączyła dane ponad tysiąca mężczyzn z badań antykoncepcji hormonalnej. Mediana czasu powrotu stężenia plemników do progu 20 mln/ml wynosiła kilka miesięcy, a prawdopodobieństwo powrotu rosło z czasem i zbliżało się do pełnego w ciągu dwóch lat.

Autorzy zidentyfikowali czynniki wpływające na tempo: starszy wiek, dłuższe stosowanie, niższy wyjściowy poziom plemników i pewne różnice etniczne wiązały się z wolniejszym powrotem. Dane te dotyczą uczestników o prawidłowej wyjściowej płodności i kontrolowanych dawkach.

W realnej praktyce obraz jest często gorszy. Osoby stosujące przez lata ponadfizjologiczne dawki kilku androgenów mogą mieć długotrwały hipogonadyzm i utrzymującą się oligozoospermię. Rahnema i współautorzy (2014) opisują hipogonadyzm indukowany androgenami jako częstą przyczynę wizyt u andrologów wśród młodych mężczyzn.

Nie należy też zapominać o innych czynnikach wpływających na wynik: żylakach powrózka nasiennego, infekcjach, paleniu, alkoholu, przegrzewaniu. Mogą one nakładać się na hamowanie hormonalne.

Badania: co i kiedy sprawdzać

Najważniejsze badanie to spermiogram wykonany według standardów WHO po 2–7 dniach wstrzemięźliwości płciowej. Jedno badanie nie wystarczy: ze względu na naturalną zmienność zwykle ocenia się co najmniej dwie próbki w odstępie kilku tygodni.

Niskie LH i FSH wraz z niskim testosteronem po odstawieniu świadczą o tym, że oś jeszcze się nie odbudowała. Wysokie FSH przy azoospermii może wskazywać na pierwotne uszkodzenie jąder, które wymaga innej taktyki.

Dla mężczyzn na przepisanej przez lekarza terapii zastępczej, którzy chcą mieć dzieci, wytyczne Endocrine Society wprost wskazują: testosteronu nie należy przepisywać tym, którzy planują poczęcie w najbliższym czasie. Lekarz może rozważyć alternatywne metody leczenia hipogonadyzmu, które zachowują płodność.

Planowanie ojcostwa: zasady praktyczne

Dla par planujących ciążę najważniejsze jest szczere poinformowanie lekarza androloga o stosowaniu androgenów, nawet w przeszłości. Od tego zależy wybór badań i leczenia.

• Testosteron enantan nie jest środkiem antykoncepcyjnym, ale też nie jest zgodny z aktywnym planowaniem poczęcia.
• Powrót spermatogenezy to proces trwający miesiące, a nie tygodnie.
• Preparaty do stymulacji osi (gonadotropiny, modulatory receptorów estrogenowych) przepisuje wyłącznie lekarz na podstawie wyników badań.
• Krioprezerwację nasienia można omówić z wyprzedzeniem, jeśli terapia hormonalna jest nieunikniona z przyczyn medycznych.

Samodzielne próby „odbudowy” preparatami bez kontroli badań mogą wydłużyć proces i stworzyć nowe problemy. Współczesna andrologia ma skuteczne metody leczenia hipogonadyzmu wtórnego, ale wymagają one indywidualnego podejścia.

W większości przypadków płodność po odstawieniu androgenów wraca, ale nikt nie może tego zagwarantować — zwłaszcza po wieloletnim stosowaniu.

Wnioski redakcji

Egzogenny testosteron enantan poprzez ujemne sprzężenie zwrotne hamuje LH i FSH oraz obniża testosteron wewnątrzjądrowy, co zatrzymuje spermatogenezę. Jest to dobrze udokumentowane w badaniach antykoncepcyjnych WHO.

Powrót w większości przypadków następuje, ale zajmuje miesiące i zależy od wieku oraz długości stosowania. Po długotrwałym stosowaniu ponadfizjologicznych dawek możliwy jest utrzymujący się hipogonadyzm.

Radzimy też przeczytać nasze materiały o wpływie enantanu na psychikę, o badaniach kontroli gospodarki hormonalnej oraz o testosteronie i prostacie.

Bibliografia

1. World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Contraceptive efficacy of testosterone-induced azoospermia in normal men. Lancet. 1990;336(8721):955–959.
2. World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Contraceptive efficacy of testosterone-induced azoospermia and oligozoospermia in normal men. Fertil Steril. 1996;65(4):821–829.
3. Liu PY, Swerdloff RS, Christenson PD, et al. Rate, extent, and modifiers of spermatogenic recovery after hormonal male contraception: an integrated analysis. Lancet. 2006;367(9520):1412–1420.
4. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
5. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
6. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
7. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Testosterone: Action, Deficiency, Substitution. 4th ed. Cambridge University Press; 2012.