Liotyronina (T3) a kobiety: cechy szczególne i ryzyko

Liotyronina (T3) to syntetyczny analog najbardziej aktywnego hormonu tarczycy. Kobiety spotykają się z nią częściej niż mężczyźni — zarówno jako pacjentki endokrynologa, jak i jako grono, któremu T3 proponuje się „na metabolizm”. Redakcja przeanalizowała, czym różni się działanie liotyroniny na organizm kobiecy i jakie ryzyka są tu najważniejsze.

Dlaczego temat tarczycy szczególnie dotyczy kobiet

Choroby tarczycy u kobiet występują kilkakrotnie częściej niż u mężczyzn. Dotyczy to przede wszystkim autoimmunologicznego zapalenia tarczycy Hashimoto i choroby Gravesa, które mają wyraźną asymetrię płciową. Dlatego to właśnie kobiety najczęściej stają się pacjentkami endokrynologa i to im najczęściej przepisuje się hormony tarczycy — głównie lewotyroksynę, rzadziej liotyroninę (T3).

Liotyronina to syntetyczna forma trójjodotyroniny, najbardziej aktywnego hormonu tarczycy. W przeciwieństwie do lewotyroksyny, która jest formą „zapasową” i przekształca się w T3 w tkankach, liotyronina działa od razu. Szybko się wchłania, osiąga szczyt we krwi po kilku godzinach i ma krótki okres półtrwania — około doby. Z tego powodu jej stężenie we krwi waha się znacznie silniej niż przy przyjmowaniu T4.

Druga przyczyna, dla której temat jest ważny, to rozpowszechnione niemedyczne stosowanie T3 wśród kobiet, które chcą schudnąć lub „rozpędzić metabolizm” przed zawodami fitness bikini czy sesją zdjęciową. W popularnych źródłach liotyroninę przedstawia się jako „spalacz tłuszczu”, przemilczając, że w ulotce hormonów tarczycy w USA jest osobne ostrzeżenie w ramce: nie wolno ich stosować do leczenia otyłości czy obniżania wagi.

W tym artykule redakcja rozpatruje, czym różni się działanie T3 na organizm kobiecy, jakie ryzyka są specyficzne dla kobiet i na co zwracają uwagę lekarze, gdy liotyroninę przepisuje się ze wskazań medycznych. Schematów dawkowania do odchudzania nie podajemy — nie istnieją one w medycynie opartej na dowodach.

Hormony tarczycy a żeński układ rozrodczy

Tarczyca i jajniki są ściśle powiązane. Hormony tarczycy wpływają na wytwarzanie globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG), na metabolizm estrogenów i na regulację osi podwzgórze–przysadka–jajniki. Dlatego zarówno niedobór, jak i nadmiar T3 mogą zaburzyć cykl menstruacyjny.

Przy niedoczynności tarczycy kobiety częściej skarżą się na obfite i długie miesiączki, trudności z zajściem w ciążę, podwyższenie prolaktyny. Przy tyreotoksykozie, w tym wywołanej nadmiernym przyjmowaniem hormonów, typowy jest odwrotny obraz: skąpe, rzadkie miesiączki aż do ich braku, a także cykle bezowulacyjne.

Nadmiar hormonów tarczycy podnosi poziom SHBG. Oznacza to, że większa część testosteronu i estradiolu we krwi znajduje się w stanie związanym, a badania „całkowitych” hormonów płciowych mogą wprowadzać w błąd. Lekarze uwzględniają to, oceniając profil hormonalny kobiety przyjmującej preparaty tarczycy.

Osobno warto wspomnieć o sportsmenkach. Badania Loucks i Heath wykazały, że u kobiet trenujących przy niskiej dostępności energii poziom T3 się obniża — to ochronna adaptacja organizmu do deficytu kalorii. Sztuczne „korygowanie” tego parametru tabletkami T3 nie usuwa przyczyny, a jedynie pogłębia niedobór energetyczny, który jest jednym z mechanizmów zespołu RED-S.

Ryzyka specyficzne liotyroniny dla kobiet

Najlepiej udokumentowanym długoterminowym ryzykiem nadmiaru hormonów tarczycy u kobiet jest utrata masy kostnej. W badaniu Bauera i współautorów starsze kobiety z niskim poziomem TSH miały wyraźnie wyższe ryzyko złamań kręgosłupa i biodra. Praca kohortowa Flynn i współautorów również powiązała stłumione TSH przy długotrwałej terapii hormonalnej ze wzrostem częstości złamań.

Drugie ryzyko to sercowe. Hormony tarczycy przyspieszają rytm serca, zwiększają kurczliwość mięśnia sercowego i ciśnienie skurczowe. Nadmiar T3 wiąże się z tachykardią, skurczami dodatkowymi i migotaniem przedsionków. Szczególnie narażone są kobiety w okresie okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym, u których związany z wiekiem wzrost ryzyka sercowo-naczyniowego nakłada się na działanie hormonu.

Trzeci aspekt to wpływ na skład ciała. Nadmiar T3 przyspiesza rozpad nie tylko tłuszczu, ale i białek mięśniowych. Dla trenującej kobiety oznacza to utratę mięśni, spadek siły i pogorszenie regeneracji, a po odstawieniu — nierzadko szybki przyrost wagi przy chwilowo stłumionej własnej funkcji gruczołu.

• Kości:przyspieszona resorpcja, ryzyko osteopenii i złamań, zwłaszcza po menopauzie.
• Serce:tachykardia, arytmie, w tym migotanie przedsionków.
• Cykl i płodność:oligomenorrhea, brak owulacji, zmiany SHBG.
• Psychika:lęk, bezsenność, drażliwość, drżenie.
• Mięśnie:katabolizm, osłabienie mięśni proksymalnych.

Ważne, że większość tych efektów rozwija się stopniowo i przez długi czas może być niewyczuwalna. Masa kostna traci się „po cichu”, a arytmia czasem po raz pierwszy przejawia się już napadem wymagającym pomocy w trybie pilnym.

Ciąża i karmienie piersią

W czasie ciąży zapotrzebowanie na hormony tarczycy rośnie, a kobietom z niedoczynnością tarczycy zwykle zwiększa się dawkę terapii zastępczej. Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Tyreologicznego (2017) zalecają w tym okresie stosowanie właśnie lewotyroksyny, a nie liotyroniny czy kombinacji T4 i T3, ani też suszonego wyciągu z tarczycy.

Przyczyna leży w fizjologii płodu. Mózg dziecka we wczesnych etapach w znacznej mierze zależy od matczynego T4, który w tkankach płodu jest miejscowo przekształcany w T3. Preparaty z T3 mogą zapewniać prawidłowe wyniki we krwi matki, ale niewystarczająco dostarczać T4 do rozwoju układu nerwowego płodu.

Kobietom, które planują ciążę i przyjmują liotyroninę z jakiejkolwiek przyczyny, zaleca się wcześniejsze omówienie z endokrynologiem przejścia na lewotyroksynę i kontroli badań. Samodzielne przyjmowanie T3 do kontroli wagi w tym okresie jest absolutnie niedopuszczalne: tyreotoksykoza u matki wiąże się z ryzykiem dla przebiegu ciąży.

W czasie karmienia piersią hormony tarczycy w niewielkiej ilości przenikają do mleka. Terapia zastępcza lewotyroksyną w prawidłowo dobranej dawce uważana jest za zgodną z laktacją, ale wszelkie zmiany schematu, jak w innych sytuacjach, powinien ustalać lekarz.

Zastosowanie medyczne: kiedy kobiecie mogą przepisać T3

Podstawowym wskazaniem do liotyroniny jest niedoczynność tarczycy, jednak standardem leczenia pozostaje lewotyroksyna. Wytyczne ATA (2014) traktują terapię skojarzoną T4 i T3 jedynie jako możliwy wariant dla wybranych pacjentów, u których objawy utrzymują się mimo prawidłowego TSH, i podkreślają ograniczoność dowodów jej przewagi.

Liotyroninę stosuje się też w sytuacjach diagnostycznych i klinicznych: przy przygotowaniu do radiojodoterapii po usunięciu tarczycy z powodu raka, w teście hamowania, w leczeniu śpiączki obrzękowej (formy dożylne). Wszystkie te scenariusze są ściśle lekarskie.

Jeśli lekarz przepisuje T3, zwykle zaczyna od ostrożnych dawek i koryguje je na podstawie badań i samopoczucia. W ulotce Cytomelu osobno wspomniano, że u pacjentów w podeszłym wieku i osób z chorobami serca dawka początkowa powinna być niższa. Dla kobiet w okresie pomenopauzalnym jest to szczególnie aktualne ze względu na kości i serce.

Wnioski redakcji

Liotyronina to skuteczny, ale „ostry” hormon o krótkim działaniu, a organizm kobiecy reaguje na jego nadmiar na kilka specyficznych sposobów: zaburzeniem cyklu, utratą masy kostnej, arytmiami i zmianą hormonów płciowych.

W medycynie T3 ma wąskie wskazania i nie jest pierwszym wyborem nawet przy niedoczynności tarczycy. W czasie ciąży wytyczne wprost radzą preferować lewotyroksynę.

Stosowanie T3 do odchudzania nie ma uzasadnienia w dowodach i jest sprzeczne z oficjalnymi ostrzeżeniami regulatorów. Niski T3 u sportsmenki częściej sygnalizuje deficyt energii, który trzeba usuwać odżywianiem i trybem, a nie tabletkami.

Radzimy też przeczytać nasze materiały o badaniach przy stosowaniu liotyroniny, o lewotyroksynie i zdrowiu kobiet oraz o przedawkowaniu hormonów tarczycy.

Bibliografia

1. Jonklaas J, Bianco AC, Bauer AJ, et al. Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association task force on thyroid hormone replacement. Thyroid. 2014;24(12):1670–1751.
2. Alexander EK, Pearce EN, Brent GA, et al. 2017 Guidelines of the American Thyroid Association for the diagnosis and management of thyroid disease during pregnancy and the postpartum. Thyroid. 2017;27(3):315–389.
3. Bauer DC, Ettinger B, Nevitt MC, Stone KL. Risk for fracture in women with low serum levels of thyroid-stimulating hormone. Ann Intern Med. 2001;134(7):561–568.
4. Flynn RW, Bonellie SR, Jung RT, et al. Serum thyroid-stimulating hormone concentration and morbidity from cardiovascular disease and fractures in patients on long-term thyroxine therapy. J Clin Endocrinol Metab. 2010;95(1):186–193.
5. Loucks AB, Heath EM. Induction of low-T3 syndrome in exercising women occurs at a threshold of energy availability. Am J Physiol. 1994;266(3 Pt 2):R817–R823.
6. Mountjoy M, Sundgot-Borgen JK, Burke LM, et al. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.
7. U.S. Food and Drug Administration. Cytomel (liothyronine sodium) tablets: prescribing information. Silver Spring (MD): FDA.
8. Ross DS, Burch HB, Cooper DS, et al. 2016 American Thyroid Association guidelines for diagnosis and management of hyperthyroidism and other causes of thyrotoxicosis. Thyroid. 2016;26(10):1343–1421.