DHEA vs Pregnenolon: co wybrać i komu

Pytanie „co lepsze — DHEA czy pregnenolon” zwykle pada od osób, które odczuwają zmęczenie, spadek libido czy „wiekowe” zmiany i szukają prostego wyjścia hormonalnego. Redakcja odpowiada szczerze: dla większości ludzi właściwym wyborem jest żaden z nich bez badania. Poniżej wyjaśniamy, w jakich sytuacjach lekarze rozważają te substancje, komu są przeciwwskazane i od czego naprawdę warto zacząć.

Dlaczego to nie wybór między dwiema witaminami

DHEA i pregnenolon to hormony steroidowe, które w organizmie przekształcają się w inne aktywne hormony: androgeny, estrogeny, progesteron, kortykosteroidy. W przeciwieństwie do witamin ich nadmiar nie jest po prostu wydalany, lecz zmienia równowagę hormonalną, przy czym u każdego człowieka na swój sposób.

W wielu krajach, w tym w UE, DHEA nie jest zwykłym suplementem diety, a w USA jest sprzedawany jako suplement. Taka różnica w statusie nie oznacza różnicy w biologii: substancja jest taka sama, zmieniają się jedynie zasady obrotu. Dla konsumenta to sygnał, że do „suplementu hormonalnego” należy podchodzić jak do leku.

Jeszcze jeden niuans to nieprzewidywalność. Przyjmowanie DHEA u kobiet podnosi głównie androgeny, u mężczyzn — może bardziej wpływać na estrogeny. Pregnenolon może konwertować się w kilku kierunkach jednocześnie. Bez badań nie da się przewidzieć, w którą stronę przesunie się równowaga właśnie u ciebie.

Dlatego poprawne postawienie pytania brzmi nie „co wybrać”, lecz „czy mam wskazania do terapii hormonalnej i jaką dokładnie przepisze lekarz”. W większości przypadków odpowiedź na pierwszą część brzmi nie.

Kiedy DHEA rozważa się w medycynie

Najlepiej uzasadnione medyczne zastosowanie DHEA jest u kobiet z niewydolnością nadnerczy, u których własna synteza DHEA jest gwałtownie obniżona. W badaniu Arlt i współautorów (1999) w tej grupie zastępczy DHEA w dawce 50 mg na dobę poprawiał samopoczucie i funkcję seksualną. Jednak nawet tu decyzja jest indywidualna, a wytyczne Endocrine Society (Wierman et al., 2014) nie popierają rutynowego przepisywania.

Drugie zarejestrowane wskazanie to dopochwowy prasteron (DHEA) do leczenia bólu podczas stosunku płciowego związanego z atrofią menopauzalną. To preparat miejscowy z własną ulotką i nie można go utożsamiać z doustnymi kapsułkami z suplementów.

DHEA badano też w medycynie rozrodu u kobiet z obniżoną rezerwą jajnikową, ale dane są sprzeczne, a takie zastosowanie jest możliwe wyłącznie w ramach leczenia u specjalisty medycyny rozrodu.

Natomiast dla „ogólnego odmłodzenia” osób starszych dowodów nie ma: w dwuletnim badaniu Naira i współautorów (2006) DHEA nie poprawił składu ciała, siły czy parametrów metabolicznych. Dla młodych mężczyzn chcących podnieść testosteron wynik jest również negatywny (Brown et al., 1999).

Pregnenolon: więcej pytań niż odpowiedzi

Pregnenolon często reklamuje się jako „łagodniejszą” alternatywę dla DHEA, która rzekomo pozwala organizmowi „samemu zdecydować”, jakie hormony z niego syntetyzować. Ta idea brzmi atrakcyjnie, ale nie ma potwierdzenia: enzym określający kierunek przekształcenia jest regulowany potrzebami tkankowymi, a nie obecnością prekursora w kapsułce.

Badania kliniczne pregnenolonu dotyczą głównie psychiatrii i neurologii — na przykład prace pilotażowe przy schizofrenii (Marx et al., 2009). Badania te prowadzono w warunkach kontroli lekarskiej, a ich wyników nie można przenosić na zdrowych ludzi czy sportowców.

Pregnenolon nie ma powszechnie przyjętych wskazań medycznych, a rutynowego badania laboratoryjnego, które pomogłoby ocenić „niedobór” pregnenolonu, w praktyce klinicznej nie ma. Zatem nawet uzasadnić jego przyjmowanie jest trudno.

Ryzyka są przy tym realne: możliwe zmiany nastroju, bezsenność, trądzik, zaburzenia cyklu menstruacyjnego, a także wpływ na stany hormonozależne. Dla człowieka bez wyraźnych wskazań stosunek korzyści do ryzyka jest wyraźnie niekorzystny.

Dla sportowców i osób z grupy ryzyka

Dla sportowców przechodzących kontrolę antydopingową odpowiedź jest jednoznaczna. DHEA (prasteron) należy do klasy S1 Listy zabronionej WADA i jest zabroniony w każdym czasie. Pregnenolon nie jest wprost wymieniony na Liście, ale wpływ na profil steroidowy i ryzyko kontaminacji suplementów czynią jego przyjmowanie nieuzasadnionym ryzykiem.

Osobno należy podkreślić: badania nie wykazały, aby DHEA podnosił testosteron czy poprawiał wyniki treningów siłowych u młodych mężczyzn. Oznacza to, że sportowiec ryzykuje dyskwalifikacją bez realnej korzyści.

Grupy, dla których obie substancje są przeciwwskazane lub wymagają szczególnej ostrożności:

• osoby z hormonozależnymi guzami w wywiadzie (rak piersi, prostaty, endometrium);
• kobiety w ciąży i karmiące piersią;
• pacjenci z zespołem policystycznych jajników i innymi stanami z nadmiarem androgenów;
• osoby z chorobami wątroby, zaburzeniami przemiany lipidów;
• osoby młode o prawidłowej funkcji hormonalnej.

Jeśli człowiek już przyjmuje którąś z tych substancji i zauważa trądzik, wzmożony porost włosów, zmiany nastroju czy cyklu menstruacyjnego, warto przerwać przyjmowanie i zgłosić się do endokrynologa.

Od czego zacząć zamiast samodzielnego przepisywania

Zmęczenie, obniżone libido i pogorszenie nastroju to objawy niespecyficzne. Często wywołują je przewlekłe niedosypianie, niedobór żelaza czy witaminy D, zaburzenia funkcji tarczycy, depresja lub przetrenowanie. Dlatego pierwszym krokiem jest lekarz, a nie kapsułka hormonalna.

Podstawowe badanie, które najczęściej zleca się w takiej sytuacji, obejmuje morfologię krwi, ferrytynę, TSH, glukozę, lipidogram, a dla mężczyzn — poranny testosteron całkowity. Oznaczenie DHEA-S zleca się wg wskazań, na przykład przy podejrzeniu patologii nadnerczy.

Dla większości ludzi największy wkład w zdrowie hormonalne wnoszą tryb snu, wystarczająca kaloryczność diety, kontrola masy ciała, treningi siłowe i regeneracja. Czynniki te są bezpieczne i mają znacznie szerszą bazę dowodową niż jakiekolwiek prekursory steroidowe.

Jeśli zaś badanie wykaże patologię endokrynną, lekarz dobierze terapię o udowodnionej skuteczności i z kontrolą bezpieczeństwa — a niemal nigdy nie będzie to bezreceptowy „suplement hormonalny”.

Wnioski redakcji

Między DHEA a pregnenolonem do samodzielnego przyjmowania redakcja nie zaleca wybierać żadnego. DHEA ma wąskie wskazania medyczne, jest zabroniony w sporcie i nie podnosi testosteronu u młodych mężczyzn. Pregnenolon w ogóle nie ma uznanych wskazań i jest zbadany jeszcze gorzej.

Właściwa kolejność to objawy, lekarz, badania, poszukiwanie przyczyny. Terapia hormonalna, jeśli jest potrzebna, powinna być przepisana i kontrolowana przez specjalistę.

O miejscu obu substancji w kaskadzie steroidowej przeczytaj w artykule „DHEA czy Pregnenolon: na czym polega różnica”. Radzimy też nasze materiały o badaniach do oceny gospodarki hormonalnej oraz o wpływie snu na poziom testosteronu.

Bibliografia

1. Wierman ME, Arlt W, Basson R, et al. Androgen therapy in women: a reappraisal: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(10):3489–3510.
2. Arlt W, Callies F, van Vlijmen JC, et al. Dehydroepiandrosterone replacement in women with adrenal insufficiency. N Engl J Med. 1999;341(14):1013–1020.
3. Nair KS, Rizza RA, O'Brien P, et al. DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men. N Engl J Med. 2006;355(16):1647–1659.
4. Brown GA, Vukovich MD, Sharp RL, et al. Effect of oral DHEA on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men. J Appl Physiol. 1999;87(6):2274–2283.
5. Marx CE, Keefe RS, Buchanan RW, et al. Proof-of-concept trial with the neurosteroid pregnenolone targeting cognitive and negative symptoms in schizophrenia. Neuropsychopharmacology. 2009;34(8):1885–1903.
6. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
7. World Anti-Doping Agency. International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA (чинна редакція).